مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای نژادی، یکی از قدرتمندترین ابزارهای تفکیک در دنیای امروز است. 🌐
اما این جاده، نقطهای است که تمامِ این هویتهای خرد در آن ادغام میشوند. نگاهِ متعصبانه به نژاد و ملیت، چطور میتواند بزرگترین مانورِ همگرایی جهان را از درون مخدوش کند؟
گذار از ملّت به امّت
نظامِ بینالملل در دورانِ معاصر، بر پایۀ تفکیکِ جمعیتی از طریقِ مرزهای ژئوپلیتیک و مفهومِ دولت-ملت استوار است. در این ساختار، هویتِ انسانی غالباً به متغیرهای نژادی، زبانی و جغرافیایی تقلیل مییابد که خودِ این تفکیک، منشأ بسیاری از تعارضاتِ ژئوپلیتیک است. مناسکِ اربعین، به عنوانِ یک مگاپروژۀ اجتماعی، ساختارِ این پارادایم را به چالش میکشد. این مقاله به بررسیِ مکانیسمِ تعلیقِ هنجارهای ملیگرایانه و شکلگیریِ هویتِ شبکهای در این بستر میپردازد.
۱. تعلیقِ هنجارهای ملیگرایانه در بسترِ مناسک
از منظرِ نظریۀ هویتِ اجتماعی، افراد تمایل دارند با عضویت در گروههای ملی یا قومی، مرزبندیِ مشخصی میانِ «گروهِ خودی» و «گروهِ غیرخودی» ایجاد نمایند. با این حال، مناسکِ اربعین با ارائۀ یک «ابرهویتِ مشترک»، این مرزبندیهای خُرد را به حالتِ تعلیق درمیآورد. در این جغرافیا، متغیرهایی که در فضای خارج از مناسک به عنوانِ عاملِ افتراق شناخته میشوند (نظیر زبان یا نژاد)، کارکردِ تفکیکگرایانۀ خود را از دست میدهند.
۲. آسیبشناسیِ قوممداری در تجمعاتِ فراملی
با وجودِ ظرفیتِ بالای این رویداد برای همگرایی، ورودِ رسوباتِ فکریِ ناسیونالیستی (ملیگرایانه) از سوی برخی کنشگران، میتواند یکپارچگیِ این شبکۀ انسانی را مخدوش سازد. انتقالِ رقابتهای قومی به داخلِ مناسک، یا اتخاذِ رویکردهای تفکیکگرایانه در مواجهه با زائرانِ سایرِ کشورها (به ویژه کشورهای در حال توسعه)، نقضِ مستقیمِ ساختارِ هویتیِ این رویداد است. این سوگیریهای شناختی، مانع از تحققِ «ارتباطاتِ میانفرهنگیِ مؤثر» میگردند.
۳. الزامِ راهبردیِ مدارا و همگراییِ شبکهای
برای تثبیتِ این دستاوردِ تمدنی، سیستمِ آموزشیِ کنشگران باید از تمرکز بر «اخلاقِ فردی» فراتر رفته و به «اخلاقِ شبکهای» ارتقا یابد. زائر باید آگاه شود که حضورِ او در این تجمع، فراتر از یک کنشِ عبادی، مشارکت در یک «مانورِ انسجامِ فراملی» است. درکِ این موقعیتِ استراتژیک ایجاب میکند که کنشگر، حفظِ همبستگی با تنوعِ نژادی و زبانیِ حاضر در میدان را به عنوانِ بالاترین اولویتِ رفتاریِ خود قلمداد نموده و از هرگونه کنشی که منجر به بازتولیدِ شکافهای ملی و قومی گردد، به شدت اجتناب نماید.